|
3. ORTOGRAFIO
3.1 Ortografio. La ortografio estas
regularo, kiel per skribaj signoj noti parolon en iu konkreta lingvo.
La principoj ortografiaj estas fonema (al ĉiu fonemo respondas unu
grafika signo), morfema (ĉiu morfemo, t.e. ĉiu prefikso, radiko,
sufikso aŭ finaĵo, estas ĉiam same skribata, eĉ se ĝi estas
prononcata iom diference: subteni/supteni), historia (la
ortografio malfruiĝis post la prononcado, ekz. en la angla). Esperanto
havas ortografion foneman (fonetikan).
3.2. Grafemo. La grafemo estas baza
ortografia unuo: litero, diakrita signo (supersigno), interpunkcia
signo. Variantoj de unu grafemo estas alografoj. La literoj havas kvar
alografojn: minusklojn (a b c . . .) kaj majusklojn (A B C .
. .), presajn kaj manskribajn. La literoj kun supersignoj (ĉ ŭ.
. .)
nomiĝas ĉapelitaj. La supersignoj estas la cirkumflekso (^) kaj la
duoncirklo ( ). La interpunkciaj signoj estas punkto (.), komo (,),
punktokomo (;), dupunkto (:), krisigno (!), demandsigno (?), tripunkto
(. . .), haltostreko (–), dividstreko (-), citiloj ("”«»),
krampoj (),
steleto aŭ asterisko (*), apostrofo ('), oblikva streko (/).
3.3. Alfabeto. La alfabeto de
Esperanto havas 28 literojn, por ĉiu fonemo unu literon: 5 vokalojn, 1
duonvokalon, 22 konsonantojn:
a b c ĉ d e f g ĝ h ĥ i j ĵ k l m n o p r s ŝ
t u ŭ v z
Sole por la fonemo dz ne ekzistas
speciala litero. Esperanto ne uzas la literojn q, ŭ, x, y (kvalito,
vagono, eksperto, ekzemple, sistemo).
3.4. Literumado. La literoj havas
nomojn: a bo co ĉo do e fo go ĝoho ĥo i jo ĵo ko lo mo no o po ro
so ŝo to u ŭo vo zo. En la matematiko estas uzataj ankaŭ la literoj
q (kuo), w (duobla vo), x (ikso), y
(ipsilono) kaj la grekaj literoj (alfa, beta, gama, delta, epsila,
dzeta, eta, teta, jota, kapa, lambda, mu, nu, ksi, omikra, pi, ro,
sigma, taŭ, upsila, fi, ĥi, psi, omega). Aperis ankaŭ aliaj provoj
pri la nomoj de literoj (a ba co ĉo da e fo ga . . ., a be ce ĉe de
e ef . . . k.a.). Literuma alfabeto
por literumi ĉe telefonado: A Asfalto, B Barbaro, C Centimetro, Ĉ Ĉefo,
D Doktoro, E Elemento, F Fabriko, G Gumo, Ĝ Girafo, H Hotelo, Ĥ Ĥaoso,
I Insekto, J Jubileo, J^ J^urnalo, K Kilogramo, L Legendo, M
Maŝino, N Naturo, O Oktobro, P Papero, Q kuo, R Rekordo, S Salato, Ŝ
Ŝilingo, T Triumfo, U Universo, Ŭ Universo hoketo, V Vulkano, W ĝermana
vo (vavo), X ikso, Y ipsilono, Z Zinko, ´ streko supren,
hoketo, ° cirkleto, ¨ tremao,
streko
falanta, ^ cirkumflekso, tildo, - streko kuŝanta, ř Oktobro trastreko,
ç Centimetro subhoko (cedilo), @ Asfalto envolvita (heliko).
3.5. Mallongigoj. En la skribo oni
ofte
mallongigas titolojn de personoj (s-ro = sinjoro, k-do = kamarado,
d-rino = doktorino, s-ano = samideano), multe uzatajn vortojn (vd. =
vidu, ekz./ekz-e = ekzemple), vortgrupojn (k.t.p./ktp. = kaj tiel plu,
t.e. = tio estas, k.a. = kaj aliaj, k.s. = kaj simile), nomojn (E-o =
Esperanto, GDR = Germana Demokratia Respubliko, UEA = Universala
Esperanto-Asocio, SET = Somera Esperanto-Tendaro).
3.6. Majuskloj. Majuskle estas
skribataj la komencoj de frazoj kaj propraj nomoj (Petro, Anglio),
inicialoj de diversaj nomoj de ŝtatoj, institucioj aŭ aranĝoj (Germana
Demokratia Respubliko, Universala Esperanto-Asocio, Konstanta
Internacia Kvalifikejo) kaj mallongigoj formiĝintaj el tiuj
inicialoj (GDR, UEA, KIK).
Multaj aŭtoroj skribas majuskle ankaŭ ĉiujn vortojn (escepte de la
artikolo, prepozicioj kaj konjunkcioj) en titoloj de libroj kaj
ĉapitroj (La Faraono, La Knaboj de Paŭlo-strato), aliaj skribas
majuskle nur la unuan vorton (La faraono, La knaboj de Paŭlo-strato).
3.7. Asimilado de propraj nomoj.
Multajn proprajn nomojn Esperanto plene asimilis donante al ili ne nur
siajn literojn, sed ankaŭ la akcenton kaj finaĵojn: Ŝekspiro,
Voltero, Francio, Parizo, Zeŭso
ktp. Tiamaniere oni asimilas sole la plej famajn nomojn kaj nur en la
populara kaj beletra literaturoj pro oportunaj ebloj de derivado (Ŝekspira
tragedio, Venecia vivo, vivi Parize).
La nomoj, kiuj ne estas internacie konataj, la aŭtoraj nomoj sur la
titolpaĝoj de libroj, la geografiaj nomoj sur poŝtaĵoj estas
neasimilitaj (Blaz~ejovice, Shakespeare, Paris). La nomoj transprenitaj
el la lingvoj ne uzantaj la latinan alfabeton aŭ uzantaj specialajn
literojn kaj supersignojn aŭ havantaj nefonetikan ortografion, estas
ofte nur transskribitaj laŭ prononco (Fuĵijama, Ŝekspir, Kandid)
aŭ transliteritaj, litero postlitero (Ĉeĥov, Ĉapek).
3.8. Interpunkcio. La interpunkcio ne
estas
en Esperanto unueca, la uzantoj de la lingvo povas apliki la kutimojn
de siaj naciaj lingvoj, ĉar la interpunkcio estas nur papera afero,
kiu ne ŝanĝas la signifon de frazoj. Tamen post centjara ekzisto de
Esperanto evoluis certaj rekomendindaj tendencoj.
3.8.1. Punkto. La punkton oni uzas ĉe
la fino de frazo (Neĝas.) kaj post kelkaj mallongigoj (t.e.,
vd., ekz., ktp.). La punkton oni ne uzas, se la mallongigoj havas
finaĵon (E-o, d-ro, s-ro, ekz-e) aŭ estas uzataj ankaŭ parole (UEA,
ĈEA, HEJ).
3.8.2. Komo. La komon oni uzas post
vortoj de alparolo (Venu, ho kara, al mi.), antaŭ kaj post
apozicio (Prago, la urbo centtura, aperis antaŭ ni.), por
apartigi samspecajn frazelementojn ne ligitajn per konjunkcioj (La
patro, patrino kaj mi aĉetis panon, buteron kaj lakton.), post
antaŭmetitaj gerundioj (Veninte hejmen, ŝi tagmanĝis.), post
antaŭmetitaj adjektaj predikativoj (Malsata kiel lupo, li venis
hejmen.), inter propozicioj de frazo (Mi venis, kaj li diris, ke
mi povas tuj foriri.). Nur se du kunorditaj propozicioj ligitaj per
KAJ aŭ AŬ (sed ne per SED) havas la saman subjekton, oni ne uzas la
komon (Mi venis kaj tuj foriris. Mi iros teatron aŭ rigardos
televidon. Mi ne foriris, sed restis). La frazelementoj ligitaj per
konjunkcioj ne estas apartigataj per komoj (bela kaj juna sed ne
saĝa nek prudenta). La epitetojn oni apartigas per komo, se ili
ĉiuj senpere rilatas al la sama substantivo (juna, bela, saĝa viro),
sed ne se la lasta epiteto formas kun la substantivo komplekson (bela
juna viro = bela junulo).
3.8.3. Punktokomo. La punktokomo
apartigas du propoziciojn plidistinge kaj pli logike ol nura komo aŭ
nura punkto. Komparu: Donu
al mi tiun libron, mi volas ĝin legi. - Donu al mi tiun libron. Mi
volas ĝin legi. - Donu al mi tiun libron; mi volas ĝin legi.
3.8.4. Dupunkto. La dupunkton oni
uzas antaŭ citaĵo (Li diris: "Jes.”), antaŭ eksplika nombrado (mi
amas legomojn: pizon, fazeolon, karoton), antaŭ eksplika klarigo (facila
pruvo: iru tien kaj rigardu), antaŭ resuma ekvivalento (la plej
fidela amiko de la homo: la hundo).
3.8.5. Krisigno kaj demandsigno. La
krisignon oni uzas post frazoj emfazaj, vokaj (Tuj revenu!), la
demandsignon post frazoj demandaj (Kien vi iras?). La
demandsignon oni uzas nur, se la ĉefpropozicio mem estas demanda (Mi
ne scias, kiam li venos. - Ĉu vi ne scias, kiam li venos?).
3.8.6. Tripunkto. La tripunkto
anstataŭas mankantan tekston por signi daŭrigon (unu, du, tri. .
. ktp.), nefinitan penson (kaj vi opinias, ke li . . .?),
eliminitan parton de citaĵo ("La plej gravaj trezoroj de la homo ...
estas la vivo kaj la sano.”) kaj trivialaĵon (mi piedbatis lin
en la ... -on).
3.8.7. Haltostreko. La haltostreko
emfazas ion neatenditan (kaj tio estis – urso!) aŭ intermetitan (kaj
nun – por esti sincera – mi konfesas, ke . . .), finas vorton
inkognitan (en la jaro 19– sinjoro N– vivis en la urbo B–),
anstataŭas ĜIS (en la jaroj 1950 – 1955 la fabriko produktis nur 300
– 400 maŝinojn) aŭ MINUS (9 – 5 = 4).
3.8.8. Dividstreko. La dividstreko
estas uzata en kunmetaĵoj (sed ne derivaĵoj!) por pliklarigi ilian
konstruon (poŝtmark-kolekto, kurac-herbo, am-uzo),
por ligi apoziciajn kunmetaĵojn (sportistoj-kuracistoj, angla-ĉeĥa
vortaro) aŭ por transporti parton de vorto, pro lokmanko, sur la
sekvan linion. La vortojn oni povas dividi laŭplaĉe (p-l-i-k-l-a-r-i-g-i),
sed estas konsilinde fari tion aŭ laŭ silaboj (pli-kla-ri-gi) aŭ
- plej bone - laŭ prefiksoj, radikoj kaj sufiksoj (pli-klar-igi).
3.8.9. Oblikva streko. La oblikva
streko montras frakcion (3/5) aŭ parencecon de esprimoj (virĉevalo/ĉevalino,
labialoj plozivaj p/b). En la vortaroj ĝi apartigas
finaĵon (patr/o).
3.8.10. Apostrofo. La apostrofon oni
uzas por signi elfalintan literon: la A de la artikolo kaj la O de
substantivo (de l' am'), la E de DANKE AL (dank' al tio),
alian literon ĉe balbutado (bo'an ta'on, sin'oro).
3.8.11. Citiloj. La citiloj estas
uzataj por citi rektan parolon (Li diris: "Bone”.) aŭ ideon de
iu alia (vi skribis, ke "la teorio pli gravas ol la praktiko”, sed
mi ne konsentas) aŭ por ironiigi (li estis vera "bonulo”).
3.8.12. Krampoj kaj parentezo. La
krampojn
oni uzas por intermeti klarigon gramatike sendependan de la ĉirkaŭa
frazo. La informo inter la krampoj estas nomata parentezo. La krampoj
estas rondaj ( ), rektaj [], oblikvaj //, angulaj < > aŭ kuniga
{.
3.8.13. Steleto. La steleto
(asterisko) atentigas pri noto ĉe la paĝpiedo.
|
|
4. VORTFARADO
4.1. Vortfarado. La vortfarado estas
tre
grava en ĉiu lingvo, sed en Esperanto ĝi havas signifon
eksterordinaran. Ĝi ebligas al la uzantoj de Esperanto - por kiuj
Esperanto ne estas gepatra lingvo - ekregi grandan parton de la
vortprovizo kaj elaste adapti la lingvon al la novaj bezonoj de
komunikado. En Esperanto estas novaj vortoj farataj per ŝanĝo de la
vortkategorio (tablo - tabla), per kunmetado (patrolingvo),
per derivado (patrino), per farado de vortgrupoj (unu-direkta
konvertilo), per mallongigoj kaj akronimoj (UEA, Usono, zoo),
per signifotransporto (kapo - kapo de ŝraŭbo) kaj per akceptado
de vortoj el fremdaj lingvoj (sputniko, rogallo). Por korekta
vortfarado necesas scii analizi la vortojn kaj ĉiun vorteron ĝuste
pritaksi.
4.2. Analizo, sintezo kaj polisintezo.
Helpe
de vortoj oni esprimas ne sole signifojn, sed ankaŭ diversajn
gramatikajn rilatojn inter ili. Se la gramatika kaj signifa elementoj
formas du memstarajn vortojn (je patro), temas pri formoj
analizaj, se ili formas unu vorton (patron), temas pri sintezo.
Ĉe polisintezo kuniĝas pluraj plensignifaj elementoj en unu vorton (patrolando).
La tri principoj estas kombineblaj kaj aplikeblaj ĉiuj tri samtempe (por
skribmaŝinoj). La analizeco estas tendenco al disigado (mi iĝos
riĉa), la sintezeco tendencas al kunigado (mi riĉiĝos).
4.3. Morfemoj leksikaj kaj gramatikaj.
Morfemo estas la plej malgranda son-unuo, havanta propran signifon.
Ekz. la vorto "maljunulinojn” estas disigebla je jenaj
morfemoj: mal-jun-ul-in-o-j-n. La leksikaj morfemoj (mal,
jun, ul, in)
prezentas la bazajn plensignifajn signojn (ili esprimas personojn,
bestojn, objektojn, substancojn, kvalitojn, agojn ktp.), dum la
gramatikaj morfemoj (o, j, n) estas helpsignoj, indikantaj la
akcesorajn cirkonstancojn kaj gramatikajn rilatojn. La gramatikaj
morfemoj estas populare nomataj finaĵoj. La leksikajn morfemojn oni
povas dividi je radiko (jun), kiu formas la bazon de la vorto,
kaj je afiksoj, kiuj la radikon pli detale determinas kaj modifas. Se
la afikso estas metita antaŭ la vortradiko (mal-), ĝi estas
nomata prefikso, se ĝi estas postmetita (-ul-, -in-), temas pri
sufikso. La leksikaj morfemoj de unu vorto sen morfemoj gramatikaj
formas la radikalon de la vorto (maljunulin). Do ne
konfuzu la terminojn "radiko" kaj "radikalo".
4.4. Aglutino kaj fleksio. La
sintezaj
formoj povas esti aŭ aglutinaj, se la vortelementoj (morfemoj) estas
neŝanĝeblaj kaj gluiĝas (aglutiniĝas) unu al la alia (patr-o,
patr-in-o, ge-patr-o-j, patr-o-land-o),
aŭ fleksiaj, se la morfemoj ŝanĝiĝas kaj kunfandiĝas, kutime
ankaŭ ilia signifo ne estas fiksita. Rigardu ekz. en la ĉeĥa la ŝanĝon
de konsonanto (Praha/Praz~ák = Prago/Praganoj), diversajn
signifojn de la gramatika morfemo "u” (pec~u husu pánu - mi
rostas anseron al la sinjoro) kaj diferencajn finaĵojn de akuzativo
ĉe diversaj substantivoj (muz~e - viron, pána - sinjoron,
stroj - maŝinon, z~enu - virinon, z~idli - seĝon, me~sto - urbon,
stavení - konstruaĵon).
La ĉeĥa apartenas al la lingvoj fleksiaj, Esperanto al la lingvoj
aglutinaj kune kun la hungara, turka, kartvela k.a. El la vidpunkto de
esprimiveco estas ambaŭ tipoj samkvalitaj, sed el la vidpunkto
pedagogia-psikologia pli avantaĝas la tipo aglutina, ĉar dank' al pli
granda reguleco ĝi estas pli facile lernebla. Per aglutineco Esperanto
proksimiĝas ankaŭ al la lingvoj ekstereŭropaj. En Esperanto sole la
sufiksoj -ĉj- kaj -nj- kapablas ŝanĝi la vortradikojn (patr-o -
paĉj-o - panj-o),
sed ĉar la internacia lingvo ĉerpis sian vortprovizon el la lingvoj
fleksiaj, estas la spuroj de tiu origino rimarkeblaj ĝis nun (agi -
akto - reakcio - agento; figuro - fikcio - fiktiva
ks). La ordinaraj lingvouzantoj traktas tiujn vortojn, kvazaŭ temus
pri memstaraj vortradikoj, kaj sole la lingvistoj konas ilian
etimologian parencecon. Ekzistas ankaŭ aliaj lingvotipoj. La araba
havas internan fleksion, ĉe kiu novaj formoj estas kreataj per ŝanĝo
de la radiko (kalbun - hundo; kilabun - hundoj), la polisinteza
indonezia lingvo formas pluralon per duobligo (orang - homo,
orang-orang - homoj), la ĉina estas male tipo de izola lingvo, en
kiu tute ne okazas kunigado de morfemoj.
4.5. Vortkategorioj. El la
vortradikoj (martel, bel, kur), radikaloj (tagmez, maljunul,
herbriĉ) kaj ankaŭ el kelkaj nevariaj vortspecoj (tri, nun,
antaŭ, fi) povas la gramatikaj morfemoj -o, -a, -e, -i formi kvar
fundamentajn vortkategoriojn:
- substantivoj (martelo, belo, kuro,
tagmezo, maljunulo, herbriĉo, trio, nuno, antaŭo, fio)
- adjektivoj (martela, bela, kura,
tagmeza, maljunula, herbriĉa, tria, nuna, antaŭa, fia)
- adverboj (martele, bele, kure, tagmeze,
maljunule, herbriĉe, trie, nune, antaŭe, fie)
- verboj (marteli, beli, kuri, tagmezi,
maljunuli, herbriĉi, trii, nuni, antaŭi, fii)
En Esperanto preskaŭ ĉiuj radikoj kaj
radikaloj
povas esti realigitaj en ĉiuj kvar kategorioj. En tio kaŝiĝas granda
esprimriĉeco, kiun niaj vortaristoj ĝis nun ne registris en siaj
vortaroj, kaj la esperantistoj tial ne scias apliki ĝin. Speciale
efika estas la verbigado de substantivoj kaj adjektivoj: La ĝardeno
riĉas / abundas je fruktoj. Tigro diskarnis antilopon. Oni
dispordis la ĉambron fenestrantan en ĝardenon. Antaŭ ni turis
fabrika fumtubo.
4.6. Radikkarakteroj. Kelkaj
vortradikoj eniris Esperanton en formo de verbo (labori); eblas
facile formi el ili la nomon de la ago (laboro, laborado),
rilaton al la ago (labora), lokon de la ago (laborejo),
personon plenumantan la agon (laborulo, laboranto, laboristo),
kvaliton de la persono (laborema), instrumenton por la ago (laborilo)
kaj rezulton de la ago (laboraĵo).
Aliaj radikoj transiris en Esperanton jam
rekte kiel adjektivoj esprimantaj kvaliton (bela, granda, verda)
aŭ kiel substantivoj esprimantaj personon (tajloro), lokon (fabriko),
instrumenton (martelo) aŭ rezulton (foso, produkto, verko).
Pli poste estis derivitaj el ili la ceteraj vortkategorioj (belo,
beli, bele, tajlora, tajlori, marteli, fabriki, fosi, produkti
ktp.) kaj derivaĵoj (beleco, tajloraĵo, martelejo, fabrikisto
ktp.). Necesas atenti, ke oni ne apliku ĉe ili tiujn sufiksojn, kies
signifon la radikoj jam enhavas: tajloro (ne: tajloristo), fabriko
(ne: fabrikejo), martelo (ne: martelilo), produkto (ne:
produktaĵo) ktp. Kelkaj radikoj havas tre similan signifon en la
kategorio verba (produkti - fabriki; remi - pagaji), sed
diferencas en la kategorio substantiva (produkto - fabrikaĵo; produktejo
- fabriko; remo - pagajado; remilo - pagajo). Ĉe
kelkaj derivaĵoj poste estiĝas problemo, ĉu kompreni ilin kiel
derivaĵon de aĵo aŭ de ago: martelejo - ĉu produktejo de
marteloj aŭ forĝejo, kie oni martelas?; fabrikisto
- ĉu posedanto de fabriko aŭ produktanto de iu ajn fabrikaĵo?
Ekestas homonimoj, kiujn povas precizigi ĉirkaŭteksto, konvencia
kutimo aŭ terminologia difino.
Aldonante sufikson jam enhavatan en la radiko
oni ricevas esprimon kun iom ŝanĝita signifo (foso = fosita
kavo; fosaĵo = longforma foso; martelilo = ĉiu ajn
malmola aĵo, per kiu eblas marteli, sed kiu ne estas martelo; pagajilo
= ĉiu ajn lignopeco, per kiu eblas pagaji, sed kiu ne estas pagajo).
Por pli bone orientiĝi pri la radikoj kaj por
pli
facila derivado estis ellaborita teorio pri la radikkarakteroj. Al tiuj
radikoj, kiuj eĉ sen la gramatika morfemo elvokas ideon pri persono,
besto, planto aŭ aĵo, estis aljuĝita substantiva karaktero (knab,
hund, roz, tabl). Se la radikoj elvokas ideon pri kvalito (bon,
alt, flav), ili estas adjektivaj radikoj, kaj radikoj esprimantaj
agojn kaj statojn (ir, pens, star)
estas verbaj. Pri la teorio oni diskutis kaj disputis duonjarcenton,
ĝis ĝi estis oficiale agnostika de la Akademio de Esperanto en majo
1967. Malgraŭ tio la lingvistoj ĉiam oponas, ke la diferencoj inter
la radikoj estas kaŭzitaj de iliaj signifo-enhavoj, ne de iliaj
gramatikaj karakteroj. Tamen el pure praktikaj motivoj estas necese kaj
avantaĝe la teorion koni kaj memori.
4.7. Samelementeco kaj proprafunkcieco.
Laŭ la teorio pri la radik-karakteroj havas la gramatika morfemo
(finaĵo) nepropran funkcion tiam, kiam ĝi estas almetita
al la radiko de la sama gramatika karaktero, do la finaĵo -o al
substantiva radiko (martelo, homo, rozo), la finaĵo -a al
adjektiva radiko (bela, ruĝa, akra) kaj la finaĵo -i al verba
radiko (kuri, esti, labori).
En tiuj kazoj oni parolas pri samelementaj vortoj, kaj la gramatika
morfemo estas preskaŭ superflua, pleonasma, ĉar ĝia signifo jam
estas enhavita en la radiko. Oni almetas ĝin fakte nur pro formalaj
motivoj, ĉar la reguloj de la Esperanta gramatiko postulas ĝin, sed ĝi
ne estas portanto de nova informo. En mala kazo, kiam inter la
finaĵo kaj radiko ne estas gramatika akordo, la finaĵo ŝanĝas la
vortkategorion (marteli, homa, ruĝo, esto) kaj prezentas do
novan informon. Oni diras, ke la gramatikaj morfemoj estas uzitaj en
sia propra funkcio, ili fakte anstataŭas vortojn kaj
radikojn (martela = martelrilata, rilatanta martelon; martele
= martelmaniere, per martelo; marteli = martelbati, bati per
martelo; beli = esti bela, impresi bela).
4.8. Substantivaj radikoj. La
substantivaj radikoj signas personojn (knabo, frato, viro),
inter ili reprezentantojn de diversaj profesioj (soldato, tajloro,
reĝo, profesoro), plue bestojn (papago, hamstro, serpento, simio),
plantojn (arbo, rozo), instrumentojn (broso, bremso, pioĉo),
lokojn (fabriko, uzino, foiro, placo, urbo), rezultojn de agoj (produkto,
verko, foso), abstraktaĵojn (muziko, ideo) ktp. La almetita
adjektiva finaĵo plej ofte esprimas rilaton (tabla lampo, reĝa palaco),
escepte ankaŭ kvaliton (reĝa donaco, amika helpo). La verba
finaĵo montras ĉe la profesi-nomoj la plenumadon de la profesio aŭ
agadon similan (profesori, soldati, reĝi, tajlori), ĉe la
instrument-nomoj laboron per la instrumentoj (brosi, bremsi, pioĉi),
ĉe la lok-nomoj agadon en tiuj lokoj (fabriki, uzini, foiri, kongresi),
ĉe la rezult-nomoj agadon kondukantan al la rezulto (produkti,
verki, fosi, muziki), ĉe la best-nomoj similan konduton (papagi,
simii, serpenti, porki, hamstri), ĉe la plant-nomoj kreskadon (ĝermi,
radiki, branĉi, burĝoni, flori) ktp. La agad-nomoj estas kreataj
per la sufikso -ado (brosado, florado, tajlorado), la
kvalit-nomoj per la sufikso -eco (homeco, tajloreco, branĉeco).
4.9. Adjektivaj radikoj. La
adjektivaj radikoj esprimas mezuron (alta, eta, granda), koloron
(blanka, ruĝa, verda), aspekton (bela, ĉarma, turpa) ks.
La verba finaĵo donas al ili sencon "esti ia” (alti = esti alta,
verdi = esti verda), sed pli aktive kaj pli imprese (la
herbo estas verda - simpla konstato; la herbo verdas - la
herbo frapas okulojn per sia verdeco; la akvo bluas -
la akvo impresas blue sub certaj veterkondiĉoj, kvankam akvo mem estas
senkolora). El nemultaj adjektivoj estiĝas eĉ transitivaj verboj (ĉarmi
iun = sorĉi iun per sia ĉarmo; avidi monon = sopiri pri
mono). La substantiva finaĵo formas el la adjektivaj radikoj nomojn de
kvalitoj kiel de realaĵoj (birdo flugas en alto de dek metroj; unuo
de longo estas metro; tempo kaj temperaturo estas fizikaj grandoj),
dum la sufikso -eco formas nomojn de kvalitoj kiel de ies proprecoj (la
alteco de la birdo estis dek centimetroj; la longeco de la ekvatoro; la
grandeco de Dickens; la beleco de la pejzaĝo) kaj la sufikso -aĵo
nomojn de konkretaj objektoj, kiuj prezentas la kvaliton (altaĵo
= monteto; belaĵoj de la pejzaĝo = ekz. riveroj, arbaroj,
kasteloj, kiuj beligas la pejzaĝon). La agad-nomoj estas esprimataj per
la sufikso -ado (ĉarmado, avidado, utilado, abstraktado, rapidado).
4.10. Verbaj radikoj. La verbaj
radikoj esprimas agojn (labori, salti, remi) kaj statojn (esti,
sidi, resti). La substantiva finaĵo kreas la ag- kaj stat-nomojn (laboro,
remo, esto, resto), plej ofte nur unu movon, dum la ripetadon aŭ
daŭron oni montras per la sufikso -ado (salto - saltado, remo -
remado, sidado, restado). La adjektiva finaĵo plej ofte esprimas
rilaton (ama letero, morta lito, nutra komitato, manĝa karto, naĝa
kapablo), escepte ankaŭ kvaliton (nutra manĝaĵo, konfuza parolo,
flua raporto).
4.11. Vortkunmetado. Ĉe la
vortkunmetado
kuniĝas du aŭ pluraj vortradikoj en unu tuton. Do temas pri la
polisintezo. La ĉefelemento staras sur la fino de la kunmetaĵo kaj
esprimas ĝian ĉefan signifon kaj vortkategorion. La antaŭaj
flankelementoj nur karakterizas la ĉefelementon (skribmaŝino -
maŝinskribo; pafarko - arkpafi). Plur-elementaj kunmetaĵoj estas
fakte kunmetaĵoj de kunmetaĵoj (poŝtmarkkolekto) kaj ĉiam estas
divideblaj je du ĉefaj partoj (poŝtmark-kolekto). Ĉe la
kunmetado ludas la ĉefan rolon la vortkategorio de la ĉefelemento.
4.12. Substantivaj kunmetaĵoj. La
substantiva ĉefelemento substantivigas ankaŭ la flankelementon, eĉ se
ĝia radikkaraktero estas alia (homkoro = koro de homo; varmenergio
= energio de varmo; labortago = tago de laboro). La
flankelemento esprimas aŭ rilaton (paperkorbo = korbo por
paperoj) aŭ materialon (paperskatolo = skatolo el papero) aŭ
epiteton (soldatkamarado = soldato, kiu estas ankaŭ kamarado; kverkarbo
= kverko-arbo). Plena Gramatiko nomas tiujn tri tipojn analizo R
(rilato), analizo M (materialo) kaj analizo E (epiteto). Oni vidas, ke
ankaŭ vortoj kreataj sammaniere povas havi diferencan analizon (paperkorbo
- paperskatolo), kiu estas fiksita per konvencia, nepreskribita
interkonsento de la lingvo-uzantoj.
La rilato inter la ĉefelemento kaj
flankelemento estas esprimebla ankaŭ per adjektivo, se ĝi ne estas
kvalit-adjektivo: homkoro = homa koro (homa = apartenanta al
homo), ŝtonponto = ŝtona ponto (ŝtona = farita el ŝtono). Per
kvalit-adjektivo tio ne eblas: belkulto = kulto de belo (ne:
bela kulto); belreĝino = reĝino de belo (ne: bela reĝino); varmenergio
= energio de varmo (ne: varma energio), voluptamo = amo al
volupto (ne: volupta amo). Kunmetaĵo esprimas "specon” de io (dikfingro
= speco de fingro, nome polekso aŭ halukso; altforno = speco de
forno, nome forno por ferfabrikado), dum memstara adjektivo esprimas
taksadon (maldika dikfingro de maldika homo; malalta altforno apud
pli alta altforno). Tial esprimojn "bela knabino, juna knabo,
granda libro”
ne eblas simple kunmeti al "belknabino, junknabo, grandlibro”, ĉar
tiuj vortoj havus diferencan signifon. La kunmetaĵo havas sencon nur
tiam, kiam ĝi havas realan modelon en la vivo: se la naturo ne donus
al ni unu fingron okulfrape pli dika ol la ceteraj, la vorto
"dikfingro” estus sensencaĵo.
4.13. Adjektivaj kunmetaĵoj. Ankaŭ la
adjektiva ĉefelemento substantivigas la flankelementon (herbriĉa
= riĉa je herbo; belriĉa = riĉa je belo; varmplena =
plena je varmo; prespreta = preta je preso; servopreta
= preta je servo; di-simila = simila je dio). Ekzistas ankaŭ
simpla apudmetado de adjektivoj (vortaro angla-rusa;
blanka-ruĝa-blua standardo).
La adjektivoj derivitaj de aliaj vortspecoj, kiam la finaĵo -a estas
uzita proprafunkcie, kondutas kvazaŭ vort-kunmetoj, en kiuj la finaĵo
-a anstataŭas iun adjektivon (homa = homrilata, homspeca). Tiu
principo ebligas krei adjektivojn eĉ el vortgrupoj, en kiuj estas kiel
substantivo la morfemo antaŭ la finaĵo -a (plenkreska = estanta
en plena kresko; dupieda = havanta du piedojn; junknabina
koro = koro de juna knabino; bluokula infano = infano kun
bluaj okuloj; senlabora profito = profito akirita sen laboro; senforta
knabo
= knabo sen forto). Sed ĉi tiuj adjektivaj kunmetaĵoj ne pravigas
similajn kunmetaĵojn substantivajn (ne: plenkresko, dupiedo,
junknabino, bluokulo, senlaboro, senforto). Se tiaj substantivaj
kunmetaĵoj tamen estas uzataj, ili montras specon de io (ekz. tripiedo
= speco de seĝo, nome tripieda seĝo aŭ portilo por aparatoj).
4.14. Verbaj kunmetaĵoj. Ĉe la verbaj
kunmetaĵoj la flankelemento esprimas aŭ rezulton de la ago aŭ
manieron de la ago. La rezulto estas analizebla kiel adjektivo
predikativa (kunrasti = rasti ion kuna), la maniero kiel adverbo
(kunludi
= ludi kune). Do la sama flankelemento povas havi ĉe diversaj verboj
diferencan eksplikon laŭ la enhavo de la verbo kaj laŭ la kutimoj de
la uzantoj (ludi kune, sed ne rasti kune). La maniero de la ago estas
analizebla ankaŭ per substantivo kun la prepozicio PER (martelbati
= bati per martelo). Kiel esprimiĝon de maniero eblas analizi ankaŭ
vortojn, en kiuj la finaĵo -i estas uzata proprafunkcie kaj
anstataŭas iun verbon (marteli = agi martele; verdi =
impresi verde), kvankam pro tio ni ne konsideros la vortojn
kunmetaĵoj. Ĉe la kunmetaĵoj el substantivaj kaj verbaj radikoj
necesas vicigi ilin laŭ logiko: pafarko (= arko por pafi) -
arkpafi (= pafi per arko, ne: pafarki); fajfsako (= sako
por fajfi) - sakfajfi (= fajfi per sako, ne: fajfsaki) - sakfajfado
- sakfajfilo (= fajfsako); skribmaŝino - maŝinskribi -
maŝinskribo -maŝinskribado.
4.15. Adverbaj kunmetaĵoj. La finaĵo
-e
estas ĉiam uzata proprafunkcie kaj esprimas manieron, tial la adverbaj
kunmetaĵoj estas kreataj el la kunmetaĵoj substantivaj, adjektivaj
kaj ankaŭ verbaj (presprete, herbriĉe, sangavide, bonfarte,
maŝinskribe, senlabore ktp.).
4.16. Derivado. Derivado estas
vortfarado
per prefiksoj kaj sufiksoj, komune nomataj derivaj afiksoj, diference
de la afiksoj gramatikaj (finaĵoj). Sed plej ofte oni nomas ilin nur
afiksoj, pensante pri la leksikaj morfemoj, kiuj modifas la leksikan
signifon de la vortradiko (baza leksika morfemo). Historie la afiksoj
evoluis (en la naciaj lingvoj) el memstaraj vortoj, kiuj komencis esti
uzataj ĉefe en kunmetaĵoj, ĝis ili perdis sian memstarecon. En
Esperanto la afiksoj konservas la kapablon de memstara uzo (for,
disa, aĉa, eta
ktp.), sed ankaŭ ili estas uzataj precipe en kunmetaĵoj. Multaj
vortoj, kiuj ne estas afiksoj, komencis uziĝi tiamaniere ankaŭ en
Esperanto (fi-, ĉef-, vir-, -ama, -hava, -tuko), do ni estas
atestantoj de simila evoluo, kiu okazis kaj okazas en la naciaj lingvoj.
La veraj afiksoj estas tiuj, kiuj tute ne
obeas la
regulojn de kunmetado, ekzemple ne prenas la ĉefan signifon, kvankam
ili troviĝas sur la fino de la vorto (knabeto = eta knabo, ne
knaba eto). La afiksoidoj estas tiuj afiksoj, kiuj parte obeas la
regulojn de kunmetado, ekzemple estas portantoj de la ĉefa signifo de
la vorto (junulo = juna ulo). Sed ĝi ne estas vera kunmetado,
ĉar tiukaze "junulo” devus esti la sama malkorektaĵo kiel "junviro”.
La derivado havas do certajn apartaĵojn. Krom la oficialaj afiksoj
penetras en Esperanton ankaŭ afiksoj neoficialaj, inter ili la
grek-latinaj pere de fremdvortoj. En la funkcio de prefiksoj estas
uzataj la prepozicioj.
4.17. Veraj afiksoj. La veraj afiksoj
ne obeas la regulojn de la vortkunmetado. La veraj prefiksoj (bo,
eks, ge, mal, pra) ne estas substantivigataj de la substantiva
ĉefelemento, sed adjektivigataj (bopatro = boa patro; prapatro
= praa patro; gepatroj = geaj patroj; eksministro =
eksa ministro; malamiko = mala amiko aŭ malo de amiko, sed ne
amiko de malo, patro de boo ktp.). La veraj (diafanaj) sufiksoj (aĉ,
et, eg, ĉj, nj) ne ŝanĝas la karakteron de la radiko, ne iĝas la
ĉefelemento (knabaĉo = aĉa knabo; knabeto = eta knabo; knabego
= ega knabo; knabĉjo = aminda knabo; knabinjo
= aminda knabino - ne: knaba aĉo, knaba ego ktp.). Al la veraj
sufiksoj kalkulas la Plena Gramatiko ankaŭ la sufikson UM, kiu ja
transprenas la ĉefan signifon (plandumo = umo sur plando), sed
pro sia nedifina signifo ĝi ne havas karakteron de memstara radiko.
Apenaŭ eblas konsenti, ke ankaŭ la numeralaj sufiksoj (obl, on, op)
apartenas al la veraj sufiksoj; ili ja portas la ĉefan signifon (duoblo
= oblo de du) kaj havas memstaran uzon kun preciza difino. Ĉi tien pli
taŭgus la verbaj participaj sufiksoj (ant, int, ont, at, it, ot),
kiuj ne estas memstare uzataj.
4.18. Afiksoidoj. La afiksoidoj estas
ĉiuj afiksoj, kiuj kondutas kiel radikoj ĉe kunmetado. La prefiksoidoj (dis,
ek, for, mis, re) funkcias antaŭ verbaj radikoj kiel adverboj (miskonduti
= konduti mise) aŭ kiel adjektivoj predikativaj (forsendi =
sendi ion, por ke ĝi estu fora; diskuri = kuri por esti disaj)
aŭ kiel epiteto flankelementa (diskarnigi = igi disa karno). La
sufiksoidoj estas ĉiuj sufiksoj, kiuj transprenas la ĉefan signifon de
la kunmetaĵo (hundino
= hunda ino). Kompreneble, la analizado estas nur proksimuma: inter
"junulo” kaj "juna ulo” estas nuanca diferenco; aŭtomobilo estas
"sprita aĵo”, sed ne "spritaĵo” ktp.
4.19. Fremdaj afiksoj. Kun la
grek-latinaj
vortoj penetris en Esperanton ankaŭ grekaj kaj latinaj afiksoj, kiuj
en Esperanto ne estas uzataj memstare, sed nur kiel partoj de tiuj
vortoj: ekzemple la prefikso PRE- (preludo, prepozicio, prefikso)
aŭ la sufikso -ACIO (deklaracio, kunjugacio, deklinacio).
La esperantistoj kutime lernas tiujn vortojn kiel unu tutaĵon, multaj
eĉ ne konscias, ke fakte temas pri derivaĵoj. Lastatempe aperis
provoj memstarigi tiujn afiksojn kaj uzi ilin ankaŭ ĉe aliaj
Esperantaj vortoj, precipe en la fakstilo. Plena Gramatiko nomas tiujn
afiksojn "ŝajnaj” aŭ "pseŭdoafiksoj”, kvankam ili estas nek ŝajnaj
nek pseŭdaj. Ili estas nur "latentaj” ( = kaŝitaj) fremdaj afiksoj.
4.20. Vortoj uzataj en la funkcio de
afiksoj. En la funkcio de prefiksoj estas tute normale uzataj la
prepozicioj (alveni, laŭvera, senplumigi ktp). kaj kelkaj
vortradikoj (ĉefverko, virĉevalo, fihomo). En la funkcio de
sufiksoidoj servas pluraj radikoj (tablotuko, flugilhava, pacama,
vermoplena).
Plena Gramatiko nomas ilin "kvazaŭsufiksoidoj"; la taŭgeco de tiu
termino estas dubinda, ĉar ĝi estas en la lingvistiko nekonata.
4.21. Fakaj afiksoj. Por la bezonoj
de la
faka stilo estas enkondukataj en Esperanton novaj prefiksoj kaj
sufiksoj, kiuj estas konsiderataj kiel neoficialaj afiksoj. Tio estas
ekzemple la prefiksoj PRE- (preludo = antaŭludo; premorta
= antaŭmorta), HIPER- (hiperstrukturo = superstrukturo), PSEŬDO-
(pseŭdobazo = ŝajna bazo, kvazaŭ-bazo) kaj precipe la sufiksoj
-OZA (sabloza = sabloriĉa), -IVA (produktiva = kapabla
multe produkti; trabativo = kapablo trabati), -IZI (gluizi
= ŝmiri per gluo; pasteŭrizi = apliki la metodon de Pasteur),
-IFI (varmifi = igi varmon; varmigi = igi varma), -ESKA (japaneska
= japansimila; vireska knabino; virineska knabo), -IKO (poetiko
= scienco pri poezio; informadiko = scienco pri informado),
-OIDO (homoido = homsimila simio; elipsoido; asteroido;
sufiksoido). En la kemio estas uzataj la sufiksoj -ITO, -ATO kaj
-IDO por la nomoj de saloj (sulfito, sulfato, sulfido), en la
zoologio oni uzas la sufikson -EDOJ por la nomoj de familioj (cervedoj),
la sufikson -ENOJ por la nomoj de subfamilioj (cervenoj), en la
botaniko servas la sufikso -ALOJ por la nomoj de ordoj (rozaloj)
kaj la sufikso -ACOJ por la nomoj de familioj (rozacoj).
4.22. Plurelementaj kunmetaĵoĵ (derivaĵoj).
La plurelementaj kunmetaĵoj havas duobla aŭ la ĉefelementon (kest/ŝlos-ilo)
aŭ la flankelementon (kudr-il/ujo), eventuale ambaŭ du (dom-pord/ŝlos-ilo).
Ĉe la pli komplikaj kunmetaĵoj ol duelementaj estas taŭge skribi
dividstrekon, por ke la vorto estu pli facile komprenebla (poŝtmark-kolekto,
dompord-ŝlosilo, turhorloĝ-montrilo). La plurelementajn kunmetaĵojn
ĉiam eblas dividi je du partoj.
4.23. Inversa vortefiko. En kelkaj
kunmetaĵoj (senforta, grandlabora)
la flankelemento substantivigas la ĉefelementon (estanta sen forto,
estante granda laboro), do inverse ol en la ceteraj kunmetaĵoj, en
kiuj la ĉefelemento influas la flankelementon. Ĉe la inversa
vort-efiko estas la finaĵo -a uzita proprafunkcie eĉ ĉe adjektiva
radiko, ĉar en la vorto estas kvazaŭ kaŝita ankoraŭ la finaĵo
substantiva: senforta = (sen forto)a.
4.24. Vortgrupoj. Multajn nociojn ne
eblas
esprimi per unu vorto, tial ili estas esprimitaj per grupo da vortoj
(vortgrupo), kiu funkcias kiel unu tutaĵo, unu esprimo. La vortgrupoj
plej ofte aperas en la fakstilo (latentaj flankelementoj, kompleksa
frazo, egaligo de kunkudroj, ŝmirado per brilpliiga solvaĵo). Ĉiu
tiu metodo estas uzata tiam, kiam oni volas eviti monstrajn kunmetaĵojn
(kunkudregaligo, latentflankelemento) aŭ kiam la kunmetaĵo havus
alian signifon (ligna ŝraŭbo = ŝraŭbo el ligno; lignoŝraŭbo
= ŝraŭbo por fiksi lignojn, ekz. metala, plasta k.s.).
4.25. Mallongigoj kaj akronimoj. En
Esperanto ekzistas pluraj specoj de mallongigoj. Kelkaj vortoj aŭ
grupoj da vortoj estas skribataj mallongigite, sed plene prononcataj (d-ro,
s-ro, ekz-e, ktp., k.s. - doktoro, sinjoro, ekzemple, kaj tiel plu,
kaj simile), aliaj estas mallongigite ne nur skribataj, sed ankaŭ
prononcataj (sulfo = sulfuro; labo = laboratorio; zoo
= zoologia ĝardeno). La mallongigitaj nomoj de kemiaj elementoj servas
por derivado (sulfo - sulfato, sulfito, sulfido), aliaj
forhakitaj formoj estas kutime slangaj (labo, zoo, aŭto, stereo).
La inicialaj nomoj (akronimoj) estiĝas el la inicialoj de la unuopaj
vortoj de plurvorta nomo; ili estas aŭ literumataj (GDR - legu:
godoro = Germana Demokratia Respubliko) aŭ legataj kiel memstaraj
vortoj (ĈEA - legu: ĉea = Ĉeĥa Esperanto-Asocio; KIK -
legu: kik = Konstanta Internacia Kvalifikejo). Speciala kazo estas la
vorto Usono,
kiu komence de la jarcento estis proponata internacie (USN = United
States of North America), sed ĝi akceptiĝis sole inter la
esperantistoj, dum la cetera mondo uzas la mallongigon USA. En
Esperanto ne estas uzata rekte USN, sed la vorto Usono, kiu ebligas
formi derivaĵojn kaj distingi la nomojn koncernantajn la ŝtaton disde
tiuj, kiuj koncernas la kontinenton (Usona - Amerika, Usonano -
Amerikano). El aliaj lingvoj ofte estas prenataj en Esperanton jam
pretaj akronimaj vortoj formitaj el inicialoj (lasero - Light of
Amplifier with Stimulated Emission of Radiation) aŭ el la komencaj
silaboj (komsomolo - KOMunistiĉeskij SOjuz MOLodjoĵi).
4.26. Ŝanĝo de la vortsignifo. Multaj
vortoj el la komunuza stilo akiras novan signifon en la fakstilo, nome
per precizigo de la vortsignifo (metalo - unu difinon havas la
fiziko, alian la kemio) aŭ per metafora nocio-transporto (kapo de
ŝraŭbo, dentoj de rado, kruro de tablo, informa kanalo ktp.). Pri
metonimio temas tiam, se certa esprimo estas uzita en la signifo, kiu
pli konkrete devus esti kreita per derivaĵo (rikolto = rikoltado
aŭ rikoltaĵo; la tuta tablo ekridis = la tablanaro ekridis) aŭ
per transporto de propra nomo sur la nomon de objekto (damasko,
pergameno, rentgeno, pasteŭrizi - el la nomoj: Damasko, Pergamo,
Roentgen, Pasteur).
4.27. Fremdaj vortoj. Laŭ la 15-a
regulo de
la fundamenta gramatiko Esperanto povas akcepti ĉiun ajn internacian
vorton, donante al ĝi fonetikan ortografion kaj Esperantan gramatikan
formon (toreadoro, vindsurfingo, agrikulturo ktp.). Tamen estas
pli taŭge preni la vortradikon kaj la ceterajn vortojn formi laŭ la
reguloj de la Esperanta vortfarado (toreisto, surfotabulo,
agrokulturo). Multaj vortoj estas tradukeblaj (micetologio =
fungoscienco):
la fakstilo preferas la vortojn internaciajn, la populara literaturo la
esprimojn tradukitajn. La lingvo malvolonte akceptas novajn
vortradikojn, ĉar la vortprovizo de Esperanto estas jam tiom ampleksa,
ke estas preskaŭ neeble, ke unu homo ekregu ĝin plene. Necesas atenti
pri la t.n. falsaj amikoj, t.e. vortoj nur ŝajne internaciaj (ekz.
"benzino” estas en la franca "essence", en la brita angla "petrol” kaj
en la usona angla "gasoline”).
4.28. Terminologiaj principoj por la
fakliteraturo.
La fakterminaro estas en Esperanto subevoluinta (la faklibroj estas
malfacile vendeblaj), kio estas nuntempe la plej granda manko de nia
movado. Ĉar ĉiu esperantisto havas sian profesion, en kiu ekzistas
terminaro, li devus koni la terminologiajn principojn por terminfarado,
por ke li povu kunlabori ĉe la evoluigado de terminoj de sia fako. La
terminologiajn principojn por la ĉefaj mondlingvoj (kaj tiel ankaŭ
por ĉiuj ceteraj lingvoj) ellaboris aŭstra profesoro d-ro Eŭgeno
Wüster (en 1931) - ni povas fieri, ke li estis esperantisto.
Ĉiu faka nocio (imago) devas esti precize
difinita. La nocio estas esprimita per termino, do per konkreta vorto
aŭ vortgrupo. Ĉiu nocio devus esti esprimita nur per unu termino (en
la realo sinonimoj ekzistas en la faka leksiko, sed principe ili ne
taŭgas) kaj ĉiu termino devus esprimi nur unu nocion en la kadro de
unu fako. Ne malhelpas, se la sama termino estas diference difinita en
diversaj fakoj (ekz. "operacio” en medicino, financoj kaj militado). La
terminoj ekzistas nemotivitaj, radikaj (seĝo, tablo, ŝraŭbo) kaj
motivitaj, priskribaj (brakseĝo, skribotablo, ligna ŝraŭbo,
lignoŝraŭbo, ŝraŭbilo
ktp.). Oni devas zorgi, ke la terminoj estu motivitaj ĝuste, dum la
malĝuste motivitajn oni forlasu (tial estis forlasita kaj nuligita
"ĉevalforto", ĉar ĝi ne estis unuo de forto, sed de povumo). Alia
afero estas, se la vorto perdis sian priskriban karakteron kaj estas
perceptata kvazaŭ radika nemotivita termino (ekz. "atomo” signifas
greke "nedividebla", sed nun neniu komprenas ĝin tiamaniere, tial ĝi
povis resti, kvankam estas de longe sciate, ke la atomoj konsistas el
pli malgrandaj eroj). La termino devas kiel eble plej trafe bildigi la
nocion, sed ĝi devas samtempe eviti superfluan, pleonasman ripetadon
de informoj (ekz. estas superflue diri "transformilo de alterna
kurento", ĉar transformi eblas sole la alternan kurenton). Ankaŭ ĉi
tie validas la fama principo de neceso kaj sufiĉo. Tre grava kvalito
de termino estas la produktiveco, kapablo de termino derivi novajn
vortojn (brakseĝo - brakseĝa). El la vortgrupoj kutime ne eblas
krei derivaĵojn (ŝranko por libroj), tial ekzistas forta
tendenco al unuvorteco, se ĝi eblas (libroŝranko - libroŝranka).
Tre grava estas la internacieco de termino.
Ĉe
kreado de terminaro por certa fako kutime estas unue sur internacia
nivelo elektitaj bezonataj nocioj, ĉiu nocio estas precize difinita,
kaj nur poste oni serĉas por ĉiu nocio taŭgan terminon en la unuopaj
lingvoj. La diverslingvaj terminoj povas koincidi en tri gradoj:
a) koincidas iliaj nocio-enhavoj (lignaĵisto
- ĉeĥe "stolar~"), sed ne la nocio-formoj (la ĉeĥa termino por
lignaĵisto signifas laŭvorte "tablisto”)
b) koincidas iliaj nocio-enhavoj (lavistino
- ĉeĥe "pradlena") kaj ankaŭ la nocio-formoj (lavi - ĉeĥe
"prát", do laŭvortaj tradukoj koincidas)
c) koincidas kaj la nocio enhavoj kaj la
nocio-formoj kaj la son-formoj (konvertoro - ĉeĥe "konvertor")
Tamen la koincido de la son-formoj ne ĉiam
signifas ankaŭ la koincidon de la nocio enhavoj (la ĉeĥa "trafika”
ne estas trafiko, sed tabakvendejo), ankaŭ la koincido de nocio-formo
(mizero - ĉeĥe "bída") ne ĉiam signifas la koincidon de la nocio
enhavo (ĉeĥe "bídák” ne estas mizerulo, sed kanajlo).
La plej grava kvalito de terminoj estas ilia
sistema aranĝo, kio estas ofta kaŭzo, kial Esperanto forlasas
konatajn internaciajn vortojn, kiuj rompas la sistemecon, kaj
anstataŭigas ilin per propraj sistemaj esprimoj (transformilo
anstataŭ transformatoro, informadiko anstataŭ informatiko,
homoidoj anstataŭ hominoidoj ktp.).
Kiu volas serioze kunlabori pri la evoluigado
de la
fakaj terminaroj, tiu devas konatiĝi kun la terminologiaj principoj
pli detale. La diletanta elpensado de terminoj "laŭokule” povas al nia
movado nur malutili. Ĉi tiu artikolo nur celas montri, ke la
terminologia laboro ne estas facila kaj ke neniu povas ĝin fari sen
serioza sinpreparo.
|
|
5. MORFOLOGIO
5.1. VORTSPECOJ. En Esperanto
ekzistas jenaj vortspecoj:
a) substantivo: domo, strato, penso, belo
b) adjektivo: bona, bela, doma, pensa
c) pronomo: mi, mia, tio, io, ĉiu
d) numeralo: unu, tria, duono
e) verbo: pensi, labori, beli, kuri
f) adverbo: nun, hodiaŭ, bele, surstrate,
kiam, tial
g) prepozicio: antaŭ, sub, super, al
h) konjunkcio: kaj, aŭ, nek, sed
i) subjunkcio: ke, se
j) interjekcio: ho! fi! ve! miaŭ
La limoj inter la unuopaj vortspecoj ne estas
ĉiam
precizaj. Multaj vortoj fakte apartenas al du vortspecoj havante iliajn
proprecojn. Ekzemple la pronomoj "mia, tia", la numeraloj "kelkaj,
multaj, dua", la verboj ,,laboranta, kaptita” estas samtempe
adjektivoj, la numeraloj "due, trioble” kaj la verboj "laborante,
kaptite” estas ankaŭ adverboj. La demandaj korelativoj (kiu, kiam)
servas ankaŭ kiel subjunkcioj. En la frazoj "mia kara ne venis - ami
estas pli noble ol malami - ĉiu li havas sian ŝi - via morgaŭ estos pli
feliĉa ol mia hieraŭ” estas la adjektivo, verbo, pronomo kaj
adverbo uzitaj en la funkcio de substantivo.
5.2. SUBSTANTIVO. La substantivo
esprimas ideon de konkreta aŭ abstrakta estaĵo: hundo, Petro,
penso, muziko, knabo, kuro, salto.
5.2.1. Nomoj komunaj kaj propraj. La
diferenco inter ili ne estas ĉiam strikta. En fabeloj kaj fabloj la
komunaj nomoj estas ofte konsiderataj kiel propraj (patro Urso kaj
patrino Ursino, onklino Vulpino, Forto mokis Saĝon ktp.). La
komunaj nomoj "suno, luno, tero” el la astronomia vidpunkto
estas nomoj propraj (Suno, Luno, Tero). Sub la influo de la
angla oni skribis majuskle ankaŭ la nomojn de tagoj kaj monatoj (Lundo,
Januaro), sed nun estas preferata minuskla skribo (lundo, januaro).
La nomoj de nacioj estis skribataj majuskle (Slavo, Ruso) en la
komenca periodo de nia movado, poste enradikiĝis skribo minuskla (slavo,
ruso), ĉar esti ekz. franco ne estas pli individua eco ol
esti barbulo aŭ belulo. Tamen lastatempe en PIV kaj PAG
reaperis opinioj, ĉu ne estus pli bona la skribo majuskla por ne riski
konfuzi Romano kun romano, Ligo kun ligo,
Parto kun parto, Medo kun medo ks. Pro simila
kaŭzo oni diferencigas la vortojn Esperanto, Ido (lingvoj) kaj esperanto
(kiu esperas), ido (infano). (Pri la propraj nomoj vidu ankoraŭ
la artikolojn 3.6. kaj 3.7.)
5.2.2. Genro kaj sekso. La gramatika
genro
en Esperanto ne ekzistas. Tamen ekzistas rimedoj por diferencigi la
sekson de vivaj estaĵoj. Ĉe la personoj la vira sekso ne havas
specialan afikson (patro, junulo, kantisto, Paŭlo, Karolo, Mario),
dum la ina sekso alprenas la sufikson -ino (patrino, junulino,
kantistino, Paŭlino, Karolino), ĉe la propraj nomoj pli ofte la
finaĵon -a (Paŭla, Karola, Maria, Johana, Eva, Ana, Katarina
k.s.). La karesnomojn oni kreas per la sufikso -eto (junuleto,
junulineto), ĉe la propraj nomoj kaj nomoj de familianoj en la vira
sekso per la sufikso -ĉjo (Joĉjo, paĉjo), en la ina sekso per la
sufikso -njo (Manjo, panjo). Ekzistas ankaŭ vortoj, kiuj montras
nur virinojn (amazono, najado, nimfo, damo, matrono, primadono
k.s.), kaj vortoj, kiuj tute ne indikas la sekson (homo, persono,
bebo, infano, ĝemelo). Ĉe kelkaj vortoj (ekz. ĉe la profesi-nomoj)
ne estas la sufikso -ino deviga (Nia
prezidanto estas sinjorino Nová, profesoro de gimnazio, mia bona
amiko
= Nia prezidantino estas sinjorino Nová, profesorino de
gimnazio, mia
bona amikino).
Ĉe la bestoj la vira sekso havas la prefikson
vir- (virbovo, virĉevalo. virhundo, virkoko), kiu en la komenca
periodo de la movado estis uzata ankaŭ sufikse (kokviro, hundviro),
sed la sufiksa uzo kaŭzis konfuzojn (kaproviro = faŭno, ĉevalviro
= centaŭro), tial ĝi ne plu estas uzata (tamen oni povas renkonti ĝin
en la malnova literaturo). La ina sekso estas esprimata per la
sufikso -ino (bovino, ĉevalino, hundino, kokino). Nemultaj
vortoj esprimas nur unu sekson (masklo = virseksulo, femalo
= inseksulino, stalono = virĉevalo, boko = virkapro aŭ
vircervo, taŭro = virbovo, okso = kastrita bovo, kapono
= kastrita virkoko). Por kastritaj estuloj oni uzis la prefikson eks- (eksvirbovo,
ekstaŭro, eksbovino, eksstalono, ekskokino, eĉ eksviro kaj eksvirino
k.s.), kio estas maltaŭga, ĉar ankaŭ kastrito apartenas ĉiam al sia
seksularo - la seksa aktiveco ne estas unu sola distingilo por masklo
kaj femalo. Tial estis proponita la sufikso -uko (bovuko, bovinuko),
kiu nun nur klopodas pri akceptiĝo (tirita el eŭnuko = kastrita
viro).
La senafiksaj bestnomoj ne indikas la sekson,
nek kastritecon, sed sole la zoologian specion: Mi havas katon
(povas esti aŭ virkato aŭ katino). Tamen la senafiksaj bestnomoj per
sia karaktero estas pli proksimaj al la sekso vira, tial sufiĉas diri "kato
kaj katino, koko kun dek kokinoj, patro urso kaj patrino ursino
ktp.", sed ne eblas "virkato kaj kato, virkoko kun dek kokoj, patro
virurso kaj patrino urso". Pro tio en la fabeloj kaj fabloj estas
preferindaj esprimoj "sinjoro Lupo, sinjorino Lupino, fraŭlo Vulpo,
fraŭlino Leporino, frato Fiŝo, fratino Fiŝino", ne "sinjorino
Vulpo, fratino Fiŝo",
kvankam oni uzas ankaŭ tiun ĉi manieron sub influo de la gepatraj
lingvoj (se "vulpo” kaj "fiŝo” estas en la patrolingvo de la parolanto
ingenraj; tamen por tiuj, en kies patrolingvo ili estas virgenraj, tio
ŝajnas nenatura). Sole ĉe la personigitaj ideoj kaj objektoj eblas
apliki ambaŭ seksojn laŭplaĉe: sinjoro Luno aŭ sinjorino
Luno, frato Forto aŭ fratino Forto, knabo Kverko aŭ knabino
Kverko.
5.2.3. Nombro. Esperanto havas du
gramatikajn nombrojn: la singularon, kiu esprimas nur unu estaĵon aŭ
aferon kaj havas la finaĵon -o (amiko, tablo, ideo), kaj la
pluralon, kiu esprimas du aŭ plurajn estaĵojn aŭ aferojn kaj havas la
finaĵon -oj (amikoj, tabloj, ideoj).
Por esprimi grandan nombron de objektoj aŭ aferoj havas E-o ankaŭ
aliajn rimedojn. La prefikso ge- indikas personojn de ambaŭ seksoj (geamikoj
= amiko kaj amikino aŭ amikoj kaj amikinoj), ĉe la bestoj ĉiam nur unu
paron (gekolomboj = virkolombo kaj kolombino). La sufikso -aro
esprimas kolekton de samspecaj ekzistaĵoj (homaro, arbaro, vortaro,
brutaro, hararo), ĉe la vivaj estaĵoj ĝi jam enhavas informon pri
ambaŭ seksoj (junularo, ne gejunularo). La sufikso -ado povas
esprimi vicon da agoj (pafado = vico da pafoj, saltado =
vico da saltoj, martelado = vico da martelbatoj). Ekzistas
vortoj, kiuj ĉiam indikas multajn unuopulojn (grupo, popolo, nacio,
lando, grego, armeo). Dupartaj objektoj havas formon aŭ pluralan (okulvitroj)
aŭ singularan (biciklo, tondilo, pantalono, okulvitro).
Komparu jenajn frazojn: Sur la tablo
kuŝis tri tondiloj kaj du paroj da okulvitroj (aŭ: du okulvitroj).
Ĉiuj levis la kapon (ne kapojn, ĉar ĉiu havas nur unu
kapon). Ĉiuj levis la manon (ĉiu levis nur unu sian manon). Ĉiuj
levis la manojn (ĉiu levis ambaŭ siajn manojn). La tri pomoj
havas sian arbon en nia ĝardeno (ĉiuj tri pomoj devenas de unu
arbo). La tri pomoj havas ĉiu sian arbon en nia ĝardeno (ili
devenas el tri arboj).
5.2.4. Deklinacio. En Esperanto estas
jenaj kazoj: la nominativo havanta la finaĵojn -o, -oj (domo, domoj)
kaj la akuzativo aldonanta la finaĵon -n (domon, domojn). La
ceteraj kazoj estas esprimataj per prepozicioj starantaj antaŭ la
nominativo (en la domo, pri la domoj),
ili do estas kazoj prepoziciaj, nomataj ankaŭ prepozitivoj. Se
prepozitivo akceptas la akuzativan finaĵon, ne temas pri speciala
kazo, sed pri direkto (en la domon, antaŭ la domojn). La kazo
alparola nomata vokativo en Esperanto koincidas kun la nominativo, sed
ĉiam sen la artikolo (Knabo, venu al mi.) La nominativa
singulara finaĵo -o estas eliziebla kaj anstataŭigebla per la
apostrofo, plej ofte en la poezio (Mi amas vin, ho mia karulin'.)
5.2.5. Artikolo. La nedifina artikolo
en Esperanto ne ekzistas. La vortoj estas nedifinitaj per si mem (Venis
virino kaj volis paroli kun vi). La nedifinitecon oni povas emfazi
per la nedifinaj pronomoj (iu virino, ia virino), eventuale per
la numeralo "unu” (unu virino), sed la uzo de la numeralo en la
funkcio de nedifina artikolo estas evitinda.
La difina artikolo havas la formon LA por
ambaŭ
nombroj kaj por ĉiuj kazoj. Post la vokale finiĝantaj prepozicioj la
artikolo povas esti kurtigita kaj apostrofita (ĉe l' tablo, pri l'
patro, pro l' malsano, de l' patrino), kion aplikas precipe la
poezio. Malrekomendinda estas la apostrofado post aliaj vortspecoj (ke
l' homo, se l' virino, kvazaŭ l' infano, doni l' panon) kaj antaŭ
la vortoj vokale komenciĝantaj (l'amo, l'afero, l'avo) pro
facila konfuzeblo (lamo, la fero, lavo).
La artikolo estas la ĉefa determinilo de la
substantivoj. Ĝia signifo estas simila al TIU, TIUJ, sed malpli
emfaza, sen fingromontrado. La artikolo atentigas, ke oni parolas pri
konata estaĵo aŭ afero, pri konkreta individuo, pri kiu oni jam
antaŭe parolis aŭ kiun oni havas antaŭ la okuloj aŭ kiu estas unu
sola, unika en la mondo, simple kiu estas precize determinita.
La uzo de la artikolo estas simila kiel en la
angla, franca, germana kaj aliaj lingvoj, sed ankaŭ en tiuj lingvoj la
uzo de la artikolo ne ĉiam precize koincidas. En Esperanto ekzistas
situacioj, en kiuj la artikolo devas esti uzita, situacioj, en kiuj ĝi
ne devas esti uzita, kaj situacioj, en kiuj oni povas la artikolon uzi
aŭ ne uzi laŭ persona gusto aŭ laŭ nacilingva kutimo. En dubaj
kaŭzoj estas malpli granda eraro ne uzi la artikolon.
5.2.5.1. La artikolo estas uzata:
a) se oni parolas pri io jam antaŭe
menciita, pri io kuŝanta antaŭ niaj okuloj, simple pri io, pri kies
identeco estas nenia dubo: Fine mi mendis la robon (diras edzo
pri la robo, pri kiu lia edzino jam parolas duonjaron). Mi aĉetis
ĉapelon (anoncas la edzino neatendite). Donu al mi la panon
(diras oni ĉe la tablo, sur kies kontraŭa flanko kuŝas ia pano). Donu
al mi panon (diras oni, se sur la tablo troviĝas nenia pano). Kie
estas la ĵurnalo? (diras la patro pri la hodiaŭa ĵurnalo dezirante
legi ĝin). Donu al mi ĵurnalon (diras la patrino al siaj
infanoj pri iu ajn ĵurnalo, ĉar ŝi volas nur bruligi la fajron). Mi
ne loĝas en tendo, se en kabano (oni parolas pri la maniero de
loĝado). Mi ne loĝas en la tendo, sed en la kabano (oni vidas
la tendon kaj la kabanon antaŭ siaj okuloj).
b) se la artikolo anstataŭas la
refleksivon ĉe vestaĵoj, korpopartoj kaj parencoj: Mi demetis la
jakon (mian jakon). La knabo frotis al si la okulojn (siajn
okulojn). Li loĝas ĉe la gepatroj (ĉe siaj gepatroj).
c) se la substantivo ne montras
konkretan individuon, sed reprezentanton de sia kategorio: La
historio estas pli arto ol scienco. (Sed: Rakontu al mi belan
historion). La papero estas tre blanka, sed la neĝo estas pli
blanka. (Sed: Sur la tablo kuŝas blanka papero). La
hundo estas fidela amiko de la homo = La hundoj estas fidelaj
amikoj de la homoj. - Ĉe abstraktaĵoj kaj materialoj sen epiteto aŭ
suplemento la artikolo ne estas deviga: (La)
Lakto estas pli nutra ol (la) vino. (La) Vitro estas rompebla kaj
travidebla. (La) Malfeliĉo kunigas la homojn, (la) feliĉo disigas
ilin. - Sed: La fero el Svedujo estas bona (suplemento). La
grandaj malfeliĉoj estas silentaj (epiteto).
d) se temas pri ĉiuj partoj de la
tuto: Oni traserĉis la domojn en la strato (ĉiujn domojn). Oni
traserĉis domojn en la strato (ne ĉiujn domojn). Jen staras la
infanoj de mia amiko (ĉiuj liaj infanoj aŭ tiuj el la infanoj, pri
kiuj ni jam parolis). Jen staras infanoj de mia amiko (nur
kelkaj el liaj infanoj). Tie iras filo de sinjoro N (unu el
liaj filoj). Tie iras la filo de sinjoro N (tiu el la filoj,
pri kiu ni jam antaŭe parolis, aŭ sinjoro N havas sole unu filon).
e) se temas pri io unika, sola de sia
speco: la suno, la luno, la ĉielo, la tero, la mondo, la alteco de
domo (ĉiu domo havas nur unu altecon), la longeco de la
ekvatoro, la tria etaĝo (ĉiu domo havas nur unu trian etaĝon).
Ankaŭ la adjektiva relativa superlativo montras unikaĵon: La
plej rapida aŭtomobilo de la mondo. Vi estas la plej bela knabino,
kiun mi konas. Li estas la plej bona studento de nia lernejo (tia
studento estas nur unu en la tuta lernejo). La artikolo ne estas uzata
ĉe la superlativo absoluta. Komparu: Ŝi surhavis plej valorajn
juvelojn (= treege valorajn). Ŝi surhavis la plej valorajn
juvelojn el ĉiuj ĉeestantaj damoj.
f) antaŭ adjektiva aŭ substantiva
epiteto: la
fama kapitano Cook, la malgranda Petro, la stulta Johana, la granda
Parizo, Karolo la Kvara, Amoro la Arkpafanto, la Sankta Virgulino la
Nemakulita, la instruisto Novotný, la urbo Praha, la rivero
Vultavo, la
frato Fabiano, la sinjoro doktoro. - La artikolo ne estas uzata
antaŭ titoloj kun nomoj (sen epiteto): sinjoro doktoro Novák
(la bona sinjoro doktoro Novák), profesorino
Ondrová, fraŭlino C~erná, kapitano Smith,
kardinalo Richelieu.
g) antaŭ poseda pronomo, se ĝi
anstataŭas substantivon: via libro kaj la mia (= libro). Tiu
libro estas (la) mia.
h) antaŭ la vorto TUTA: en la
tuta domo, mi prenis la tutan panon
i) se la priparolata afero koncernas
jam menciitan aferon: Vi veturas al Brno. Ĉu vi jam aĉetis la
bileton? (la bileton por Brno)
j) kutime antaŭ plurvortaj nomoj: la
Unua de Majo, la Monto Blanka, la Ruĝa Maro, la Renkontiĝo de
Pacdefendantoj
k) antaŭ la verbaj substantivoj
montrantaj ĵus faritan agon, reprezentanton de sia kategorio aŭ se ilin
sekvas DE: Ĉu
vi aŭdis la krion? Mi ne komprenis la aludon. Fininte la skribadon, li
kaŝis la paperon. La kantado estas agrabla okupo. La hirundoj anoncis
la alvenon de la printempo. Min tre ĉagrenas la perdiĝo de tiu
letero. La irado de la aferoj.
l) kutime antaŭ substantivo, al kiu
rilatas predikativo: Li pentris la sinjorinon sidanta (en sida
pozo). La okulojn li havas bluaj. La knabinoj dancis
nudpiedaj. Li trovis la vinon bona (ke ĝi estas bona). - Sed kun
epiteto: Li pentris sidantan sinjorinon (sur la bildo estas ia
nekonata sidanta sinjorino). Li pentris la sidantan sinjorinon
(tiun sinjorinon, kiu ĉi tie antaŭ niaj okuloj sidas, kvankam sur la
bildo ŝi eble staras). Vi havas bluajn okulojn. Tie dancis
nudpiedaj knabinoj (nekonataj). Tie dancis la nudpiedaj knabinoj
(pri kiuj ni jam parolis, aŭ kiujn ni ĝuste nun rigardas, kvankam tiam
ili povis danci piedvestitaj). Li trovis bonan vinon (pri kiu
li ne sciis). Li trovis la bonan vinon (kiun li tiom serĉis).
5.2.5.2. La artikolo ne estas uzata:
a) antaŭ propraj nomoj kaj iliaj
titoloj, se ili ne havas epiteton: Petro, Novák, Vultavo,
Parizo, Bucefalo, kapitano Brown, sinjoro majoro Lee (Sed: la
stulta Petro, la urbo Parizo, la ĉevalo Bucefalo)
b) se la substantivo estas jam
determinita per pronomo: mia
frato, tiu domo, kiu urbo, iu knabo, ĉiu homo, tia laboro, kia
domaĝo, ia libro, ĉia klopodo, ties infanoj, nia plej granda sukceso
ktp.
c) se la superlativo estas uzita en
absoluta senco, sen komparado: La lernejon vizitadis plej bonaj
knabinoj (ne la plej bonaj knabinoj en la urbo, sed simple tre
bonaj, altkvalitaj knabinoj)
d) se la afero ankoraŭ ne estis
menciita: Proksime de ĉi tie estas lernejo (ia lernejo). - Sed:
La lernejo estas proksime de ĉi tie (en ĉi tiu frazo estas
nova informo "proksime de ĉi tie", sekve "la lernejo” devas esti
informo malnova, jam konata).
e) oni ne uzas la artikolon tiam,
kiam oni
ne estas certa, ĉu ĝin uzi. La artikolo fakte konfirmas, ke oni
efektive parolas pri tiu difinita, jam konata afero, pri kiu la
aŭskultantaro pensas. Se oni ekzemple dirus "hodiaŭ brilis suno", la
aŭskultantoj povus prave opinii, ke ne temas pri nia, al ĉiuj konata
suno, sed pri iu alia suno, ankoraŭ ne observita. Se la aŭskultantoj
ne povas scii, pri kio temas, tiam oni ne uzas la artikolon. Se oni
diras "sur la tablo kuŝas libro", oni supozas, ke la aŭskultantoj
konas la tablon, sed ne la libron.
5.3. ADJEKTIVO. La adjektivo esprimas
ideon pri kvalito, rilato aŭ determino: bela, tabla, certa.
5.3.1. Deklinacio. La singulara
nominativa finaĵo -a alprenas en la pluralo la finaĵon -j kaj en la
akuzativo la finaĵon -n (bela, belaj, belan, belajn). Kiel
epiteto ĉiu adjektivo havas la saman formon kiel la substantivo, al kiu
ĝi apartenas: bona amiko, bonaj amikoj, bonan amikon, bonajn amikojn.
Se la adjektivo apartenas al pluraj substantivoj, ĝi devas esti en
pluralo, same kiel substantivo, al kiu apartenas pluraj adjektivoj: bela
domo kaj ĝardeno (sole la domo estas bela), belaj domo kaj
ĝardeno (ambaŭ estas belaj), la angla kaj franca lingvoj
(temas pri du lingvoj), la Ŝekspira kaj Bajrona lingvo (temas
pri unu lingvo, la angla).
5.3.2. Signifo de la adjektivo. La
adjektivo povas esprimi:
a) kvaliton - ĉi tiuj adjektivoj
estas plej ofte originaj (bela knabino, saĝa viro) aŭ derivitaj
per -ema, -inda (laborema knabo, skribinda letero), escepte
derivitaj ankaŭ el substantivoj aŭ verboj (fantazia filmo, bombasta
reklamo, efika laboro, loga propono).
b) rilaton - ĉi tiuj adjektivoj estas
plej ofte derivitaj el substantivoj kaj verboj (pastra domo,
subtegmenta ĉambro, ligna tablo, labora tago, porĉiama amo).
c) determinon - krom la veraj
adjektivoj (certaj homoj) havas la adjektivan determinan
funkcion ankaŭ la participoj (venintaj infanoj, kaptitaj kanajloj),
la artikolo (la libro), la numeraloj (tri pomoj, tria pomo)
kaj kelkaj pronomoj (mia libro, tiu plumo, iu sinjoro).
Kelkaj adjektivoj povas laŭ situacio esprimi
aŭ kvaliton aŭ rilaton aŭ determinon: certa sukceso = senduba
sukceso (kvalito); certa sinjoro = iu sinjoro (determino); reĝa
trono = trono de la reĝo (rilato); reĝa donaco = bela kaj
valora donaco (kvalito); nutra programo = programo pri nutrado
(rilato); nutra manĝo = altkvalita manĝo (kvalito) ktp.
5.3.3. Komparacio. Por la komparacio
estas uzataj la adjektivoj de kvalito (tre bela kampo, pli bela kampo,
sed ne: pli tabla lampo). La komparacio ekzistas relativa,
kiu komparas kvalitojn de du aŭ pluraj aferoj aŭ estaĵoj, kaj
komparacio absoluta, kiu nur akcentas iun kvaliton sen
komparado.
5.3.3.1. Komparacio relativa. La
komparacio relativa havas tri gradojn:
1. pozitivo - bela
2. komparativo - pli bela, malpli
bela
3. superlativo - plej bela,
malplej bela
La komparativo komparas malegalaĵojn per PLI
OL, MALPLI OL (Li estas pli riĉa ol mi, mi estas malpli riĉa ol li.)
kaj egalaĵojn per TIEL-KIEL, TIOM-KIOM, SAME-KIEL, SAMGRADE-KIEL (Li
estas tiel rapida, kiel lertmova. Ŝi estas tiom bela, kiom saĝa. La
oranĝo estas same saniga kiel citrono. Li estas samgrade inteligenta
kiel forta). La komparadon eblas akcenti per aliaj adverboj (Li
estas konsiderinde pli granda ol vi. Petro estas nur iom malpli forta
ol Johano. Petro estas ĝuste tiom alta kiel Paŭlo). Komparante du
estaĵojn, la komparativo havas la valoron de la superlativo kaj
postulas la artikolon (Li havas du filinojn; Maria estas la pli
juna. Li levis la pli grandan el la tranĉiloj - evidentas, ke la
tranĉiloj estis du). Esperanto ne uzas la komparativon en absoluta
senco (mi aĉetis malpli novan ŝrankon), sed preferas aliajn
rimedojn (mi
aĉetis ne novan ŝrankon, fortranĉi konsiderinde grandan pecon da
viando, esti ne tro inteligenta, esti ne sen riĉaĵoj; esti sufiĉe
saĝa; ne tro junaj personoj ktp.).
La superlativo esprimas, ke iu aŭ io posedas
kvaliton pli aŭ malpli ol ĉiuj aliaj. Tia estaĵo estas ĉiam
siamaniere unika, tial ĝi postulas la artikolon (Li estas la plej
bona amiko, kiun mi havas. Li estas mia plej bona amiko. Li estas la
plej bona mia amiko. Li estas la plej bona el inter miaj amikoj. Li
estas la plej bona lernanto de nia lernejo. Mi volas tiun plej bonan el
la libroj). La superlativon eblas akcenti per MULTE (Li estas la
multe plej fama verkisto en sia lando). Sen la artikolo ĝi estas
uzata en la funkcio absoluta (Sur la tablo troviĝis plej bongustaj
dolĉaĵoj. Plej malgranda infano tion scias.)
5.3.3.2. Komparacio absoluta. La
komparacio absoluta estas esprimata per adverboj antaŭ la adjektivo (tre
bela, malmulte saĝa, iom, ete, normale, vere, multe, ege, treege,
ekstreme, perfekte, terure, tute, diable, tro, kiel eble plej, superhome
ktp. forta), per afiksoj (duonvarma, varmeta, varmega),
per diversaj frazturnoj (obstina kiel azeno; longa distanco, kiel
stulta li estas; kresko mamuta, sed saĝo liliputa) kaj per la
superlativo sen la artikolo (ŝi surhavis plej valorajn juvelojn
= tre valorajn; plej malgranda infano tion scias). Sed ne uzu
en la absoluta senco la komparativon (venis ia pli aĝa sinjoro);
apliku aliajn metodojn (venis ia ne plu juna sinjoro; mi aĉetis ne
novan ŝrankon).
5.3.4. Substantiva uzado de adjektivoj:
Mia kara, venu! Tiom da knabinoj, sed la plej ĉarma mankas. La
malsana restis hejme. El la du tranĉiloj prenu la pli akran.
5.4. PRONOMO. La pronomo anstataŭas
substantivon aŭ adjektivon aŭ determinas ĝin: mi, via, tiu, ĉio
ktp.
La pronomoj estas personaj (personaloj),
posedaj
(posesivoj) kaj tabelaj (korelativoj), kiuj plu dividiĝas je montraj
(demonstrativoj), rilataj (rilativoj), demandaj (interogativoj),
nedifinaj (indefinitivoj), neaj (negativoj) kaj kolektivaj
(kolektiv-pronomoj).
5.4.1. Personaloj.
a) La personaloj finiĝas per -i (mi,
ci, li, ŝi, ĝi, ni, vi. ili, si, oni), en la akuzativo ili alprenas
-n (min, vin, sin, onin . . .) kaj povas ilin antaŭi prepozicioj
(pri mi, de vi, al ili).
b) La nedifinita personalo ONI
rilatas al homoj (Oni ne kredus, ke tio estas ebla), escepte al
bestoj (En la ĝangalo oni mortigas sin reciproke), sed neniam al
la senviva naturo (Pluvas. Estas malvarme.). Rilate al ONI estas
uzeblaj kaj la singularo (Oni estas certa, ke la afero sukcesos)
kaj la pluralo (Oni estas certaj, ke la afero sukcesos), sed la
singularo estas preferinda.
c) La refleksivo SI estas uzata sole
ĉe la triaj personoj de ambaŭ nombroj: Petro lavis sin. Petro lavis
lin (iun alian). Ana kaj Eva aĉetis panon al si. Ana kaj Eva
aĉetis panon al ili (al aliaj personoj). Sed: mi lavas min, vi
aĉetis al vi, ni kantas por ni mem.
d) La personalo CI neniam estis
destinita
por ĝenerala uzo, nur por literaturo (precipe por traduki verkojn, en
kiuj la ci-dirado rolas specialan taskon). En la komencaj jaroj de la
movado oni provis ĝin en la ampoezio aŭ en prozo por alparolado de
infanoj kaj bestoj, sed montriĝis, ke la pronomo, ne uzata en la
ĉiutaga vivo, malhavas emocian forton, kiun tiaj verkoj bezonas. Tial
ankaŭ en la literaturo venkis VI inter geamantoj, ĉe infanoj kaj eĉ ĉe
bestoj, same kiel en la komunuza lingvo; necesas nur atenti la
nombron: vi estas prava (al unu persono), vi estas pravaj
(al pluraj personoj). En la literaturo kelkaj aŭtoroj ankoraŭ uzas CI
de tempo al tempo, ekzemple por emfazi insultojn (ci kanajlo!).
Konsiderinde ofte estas uzataj la verboj cii (ci-diri) kaj vii
(vi-diri).
e) La personalo LI signas virseksan
personon, ŜI inseksan kaj ĜI objekton aŭ beston. Parolante pri
"homo, persono, infano, bebo” uzu LI (Se venos ia persono, gastigu
lin.), sed ne tiam, kiam oni certe scias, ke temas pri ino (Suzanjo
alkuris al mi; mi prenis la infanon sur la brakojn kaj balancis ŝin.).
Ĉe "bebo, infano” eblas uzi ankaŭ ĜI (la bebo rampis sur la planko;
subite ĝi ekploris). Parolante pri "grupo, nacio, armeo” ks. estas
uzata ĜI (li levis la manojn al la popolo kaj benis ĝin),
escepte ankaŭ ILI (La juna paro sidis sur la benko; ili kisis unu la
alian). Ĉe la bestoj estas regule uzata ĜI, eĉ se estas indikita la
sekso (Mi havas hejme virkaton, mi tre amas ĝin). Tamen ekzistas
situacioj, kiam eblas esceptoj. Ekzemple kiam necesas distingi la
sekson (Mi kondukis kapron kun kaprino al foiro; subite ŝi haltis,
dum li trotis plu) aŭ se la posedanto volas montri sian amon al la
besto (Mi havas pudelon; li nomiĝas Azoro).
En la fabeloj kaj fabloj estas ofte personigitaj bestoj, floroj,
objektoj aŭ abstraktaĵoj, tiam necesas uzi LI kaj ŜI, ĉe la floroj
kaj objektoj laŭplaĉe (li Forto - ŝi Forto), ĉe la bestoj
prefere laŭsekse (li Kuniklo - ŝi Kuniklino).
f) La personalo ĜI parte sinonimas
kun la demonstrativo TIO: Ĝi estas virino mezaĝa. / Tio estas
virino mezaĝa. - Ĝi ne estas io grava. / Tio ne estas io grava. Sed
absolute sinonimaj ili ne estas: Li skribis la leteron, mi vidis ĝin
(= la leteron). Li skribis la leteron, mi vidis tion (= la
skribadon). Li rakontis la historion; ĝi estas vera (= la
historio). - Li rakontis la historion; tio estas vera (= ke li
rakontis).
g) Evitu uzadon de personaloj, kiam
ili povas rilati al du substantivoj (La knaboj venis al la knabinoj;
ili donis al ili pomojn), sed esprimiĝu pli klare (La knaboj
venis al la knabinoj kaj donis al ili pomojn - La knaboj venis al la
knabinoj, kiuj donis al ili pomojn).
h) La personalojn emfazas la adverbo
MEM staranta tuj post la emfazita vorto (faru ĝin por vi mem, faru
tion vi mem, prenu mem la akvon, tio estas komprenebla per si mem, li
amas sin mem). Distingu: Mi mem vidis tion (mi persone,
propraokule) - Mi sola vidis tion (neniu alia vidis tion).
i) La personalo MI povas esti uzita
substantive, en la sama senco ankaŭ MEM, ambaŭ kun la o-finaĵo aŭ sen
ĝi (mia propra mi = mia propra mio = mia propra mem = mia propra memo).
5.4.2. Posesivoj.
a) La posesivoj formiĝas el la
personaloj per la adjektiva finaĵo -a (mia, cia, lia, ŝia, ĝia, nia,
via, ilia, sia, onia). En la pluralo ili alprenas -j (viaj, siaj),
en la akuzativo -n (mian, miajn).
b) La refleksiva posesivo SIA estas
uzata sole en la tria persono de ambaŭ nombroj: Li havas sian
libron - Li havas lian libron (= de aliulo). Ili havas siajn
librojn. Oni havas sian libron. - Mi havas mian libron. Vi havas viajn
librojn. Ni havas niajn librojn.
c) La nedifinita posesivo ONIA estas
preskaŭ neuzata: La onia parolo diras, ke la prezoj malaltiĝis.
d) Antaŭ posesivo anstataŭanta
substantivon oni uzas la artikolon: Ĉi tie kuŝas mia libro kaj tie
la via. Viaj poŝtmarkoj al mi pli plaĉas ol la miaj.
e) La posesivo sufiĉe determinas la
substantivon, tial la artikolo estas superflua: via hundo, mia plej
bona amiko. Se oni ŝanĝas la vortordon, ĉefe en la poezio, la
artikolo estas uzata: la plej bona mia amiko, mia amiko la plej
bona, la voko via ne atingis min, via hundo la rapida.
f) La posesivoj estas kombineblaj kun
aliaj vortoj: unu
mia konato, iu mia amiko, lia unua verko, la unua el liaj verkoj, ĉia
lia klopodo, tiuj miaj amikoj, kelkaj liaj libroj, du miaj bildoj, unu
el miaj kamaradoj ktp.
g) Anstataŭ LIA, ŜIA, ĜIA, ILIA eblas
uzi
en subpropozicio la demonstrativon TIES rilatanta al la lasta
substantivo de la ĉefpropozicio: Petro venis kun sia frato, sed
ties helpo ne plu estis bezonata (helpo de la frato). Petro
venis kun sia frato, sed lia helpo ne plu estis bezonata (helpo de
Petro). - Ĉe diferenca sekso de la personoj tio ne estas bezonata: Petro
venis kun sia fratino, sed ŝia helpo ne plu estis bezonata.
5.4.3. Korelativoj.
a) Al la korelativoj apartenas la
demonstrativoj (tiu, tia, tio, ties), indefinitivoj (iu, ia,
io, ies), rilativoj-interogativoj (kiu, kia, kio, kies),
kolektivaj pronomoj (ĉiu, ĉia, ĉio, ĉies) kaj negativoj (neniu,
nenia, nenio, nenies).
b) La formoj finiĝantaj per -ES estas
senŝanĝaj. Ili determinas substantivon: ies kapo, ĉies favoro, ties
mano, nenies afero, kies hundo. La formoj per -O ekzistas sole en
la singularo, havas la akuzativon (ion, tion . . .) kaj staras
ĉiam memstare (tio estas vero), neniam antaŭ substantivo. La
formoj per -A, -U havas ambaŭ nombrojn kaj ambaŭ kazojn (iuj, tiujn,
kiaj, neniajn) kaj povas stari aŭ memstare (Kia li estas? Tiu ne
venos.) aŭ determinante substantivon (Kiu urbo ĝi estas? Ĉia
homo povos tion fari.)
c) Al la demonstrativoj oni povas
aldoni la adverbon ĈI: ĉi tiu libro, tiu ĉi libro (ne: tiu-ĉi,
ĉi-tiu), ĉi tio. - Ankaŭ ĉe ĈIO oni uzas ĝin: ĉi ĉio
efektiviĝis (pli bona ol: tio ĉio efektiviĝis). - Al la
pronomoj rilataj, nedifinaj kaj kolektivaj eblas aldoni AJN: Kiu
ajn vi estas, estu bonvenigita. Mi bezonas helpon de iu ajn = de ĉiu ajn.
- KIU AJN estas uzinda en subpropozicioj: kiu ajn volas, tiu ankaŭ
povas. - IU AJN similas al "almenaŭ unu”, ĈIU AJN proksimas al
"ĉiuj, kiuj eblas”: Mi volas legi iun ajn libron (= almenaŭ unu
libron, ne gravas kiun). Mi volas legi ĉiun ajn libron (= ĉiujn
librojn, kiujn mi povos akiri). - Al la demonstrativoj kaj rilativoj
eblas aldoni JEN: Jen tiu knabino al mi plaĉas. Jen kion mi faris!
d) La pronomoj komenciĝantaj per KI-
povas servi jen kiel demandaj (Kiu vi estas? Kiu libro al vi plaĉas?
Kies estas la hundo? Kion vi faras? Kian laboron vi deziras?), jen
kiel rilataj (Mi
aĉetis libron, kiun mi bezonas. Mi faras, kion mi volas. Tio estas la
knabo, kies fratino al mi plaĉas. Ŝi havas okulojn, kiajn neniu alia).
e) La U-formoj uzitaj memstare
montras la homojn, dum la bestoj kaj objektoj estas esprimataj per la
O-formoj (Kiu
falis? Kio falis? Iu aperis. Io aperis. Ĉiu ridas. Ĉio perdiĝis.
Neniu kredas. Nenio okazis. Tiu respondis. Tio estas vero.)
Demandante pri la profesio aŭ sekso oni uzas KIO ankaŭ ĉe la personoj (Kio
vi estas? Mi estas instruisto. Mi estas viro.). Respondante al "Kiu
estas ...?” eblas uzi TIO, kvankam temas pri personoj (Kiu estas tiu
sinjorino? Tio estas sinjorino Brown = Ĝi estas sinjorino Brown = Ŝi
estas sinjorino Brown).
Male, se oni povas subkompreni aĵon aŭ beston el konkreta nombro,
estas uzata la U-formo ankaŭ ĉe la animaloj kaj objektoj (Vi havas
multajn hundojn; kiu ĉinokte tiom hurlis? Mi havas kvin bildojn, ĉiuj
estas belegaj. Mia libro kaj tiu de mia frato). Demandante pri
pluraj personoj oni uzas la vorton KIU singulare (Kiu estas tiuj
homoj? Ili estas gesinjoroj Brown).
f) Determinante substantivon, la
pronomoj KIU, TIU montras specon, la pronomoj KIA, TIA kvaliton (Kiu
urbo ĝi estas? Prago, tiu urbo estas Prago. Kia urbo ĝi estas? Granda
kaj bela, tia urbo kiel Prago ne povas esti malbela. Kiun libron vi
legas? Tiun ĉi: la Faraonon. Kian libron vi legas? Tre interesan. Mi
ne estas tia, kia vi. Sidis tie grandaj birdoj, kiajn mi neniam antaŭe
vidis. Mi miras, kia bruo estas ĉi tie. Rigardu, kiajn okulojn ŝi
havas! Ne skribu al mi tiajn longajn leterojn. Kiun informon vi havas,
la novan aŭ la malnovan? Kian nomon vi havas? Belan.) En kelkaj
situacioj la pronomoj KIU - KIA estas uzataj sinonime (Kiun
aĝon vi havas? = Kian aĝon vi havas? Mi estas tridekjara. Kiun libron
vi legas? = Kian libron vi legas? La Faraonon. Kiun nomon vi havas? =
Kian nomon vi havas? = Kia estas via nomo? = Kio estas via nomo? Petro).
- Se eblas diri KIU EL, neniam uzu KIA (Kiun libron de Dickens vi
legis? = Kiun el la libroj de Dickens vi legis? Oliver Twist). -
Male, se oni demandas pri kvalito, devas esti sole KIA (Kian libron
de Dickens vi legis? Tre interesan, historian, aventuran).
g) Determinante substantivojn la
pronomoj
IU, NENIU havas la signifon de IU EL, NENIU EL (el limigita nombro),
dum IA, NENIA parolas pri nombro nelimigita: Ĉu vi alportis iun
libron? (= iun el la atendataj?). Ne, mi alportis neniun libron
(= neniun el la atendataj). Ĉu vi alportis al mi ian libron? (=
ian ajn libron?) Ne, mi alportis nenian libron (= absolute
nenian). Ĉu vi vidis iun serviston? (= iun el la hotela
personaro?) Ne, mi vidis nenian serviston (= nek hotelan, nek
alian serviston).
h) Determinante substantivon la
pronomo ĈIU havas la signifon de ĈIU EL, dum ĈIA montras kvaliton aŭ
maldifinon: Ĉiu lernanto devas bone lerni (= ĉiu el la
lernantoj). Ĉiu libro estas valora (= ĉiu el la libroj). Ni
ekskursos en ĉia vetero. Ĉia dono estas bono. Nun ĉia bubo povas min
moki. Tio perdas ĉian signifon. Tio forigas ĉian dubon. Li
kontentigis ĉiajn postulojn / Li kontentigis ĉiujn postulojn metitajn
sur lin (= ĉiujn el la postuloj). Anstataŭ ĈIUJ DU oni uzas AMBAŬ (Ili
ambaŭ foriris). Ofte preskaŭ sinonimas ĈIUJ kaj LA TUTA (ĉiuj
homoj = la tuta homaro, per ĉiuj fortoj = per la tuta forto).
i) Memstare uzita TIA indikas specon,
dum TIU konkretan individuon: Vi kredis min profesoro, sed mi ne
estas tia, mi estas laboristo. - Vi
kredis min la profesoro, sed mi ne estas tiu, mi estas alia profesoro.
Mi serĉis pinglon, sed en la tuta domo ne estas tia, ni havas nenian
pinglon. - Mi serĉis la oran pinglon, sed en la tuta domo ne estas
tiu, nur aliaj pingloj.
j) Memstare uzitaj KIO, TIO
anstataŭas la tutan frazon, dum KIU, TIU kaj ĜI konkretan individuon: Li
sportas, kio al mi plaĉas (lia sportado). Li skribis leteron,
kion mi vidis (la skribadon). Li skribis leteron, kiun mi vidis
(la leteron). Li skribis leteron, mi vidis tion (la skribadon).
Li skribis leteron, tiun mi vidis = mi vidis ĝin (la
leteron). - Tamen tre ofte TIO kaj ĜI sinonimas: Tio estas vero =
Ĝi estas vero. Mi vidis tion = Mi vidis ĝin.
k) Maldifinon de substantivo oni
povas esprimi per manko de la artikolo (Estis foje reĝo), per la
adjektivo CERTA (Serĉis vin certa sinjoro), per IU el limigita
nombro (iu mia amiko, iu verko de Goethe) kaj per IA ĉe
maldifina kvanto (Serĉis vin ia knabo. Tiu biero estas ia abomenaĵo).
l) De tempo al tempo estas uzata ALIA
en la korelativa formo (diru tion al aliu; diru al mi alion; tio
estas alies ĉapelo) kaj KELKIUJ (= kelkaj homoj) kaj MULTIUJ (=
multaj homoj). La formoj "aliu, alio, alies” estas malrekomendindaj.
5.5. NUMERALO. La numeralo determinas
nombron precizan (du, trioble) aŭ neprecizan (kelkaj, pluraj,
multaj). La numeraloj estas bazaj, ordaj, multiplikaj, kolektivigaj
kaj frakcioj.
5.5.1. Bazaj numeraloj. La bazaj
numeraloj
estas: 0 nul, 1 unu 2 du, 3 tri, 4 kvar, 5 kvin, 6 ses, 7 sep, 8 ok, 9
naŭ, 10 dek, 100 cent, 1000 mil, 13 dek tri, 30 tridek, 333 333
tricent tridek tri mil tricent tridek tri.
Ĉi tiuj numeraloj estas nevariaj,
deklinaciataj estas sole la substantivoj: tri homoj, donu al mi
kvin pomojn ktp.
Pro naciaj kutimoj la pli grandaj numeraloj
ricevis substantivan formon, post kiu oni uzas la prepozicion DA: miliono
da homoj, du miliardoj da steloj, biliono, kvadriliono ktp. Ankaŭ
la ceteraj numeraloj povas havi la substantivan formon: nulo, unuo,
duo, dek-trio, trimil-tricent-tridek-trio ktp. Komparu: cent
soldatoj (= precize cent soldatoj) - cento da soldatoj
(= proksimume cent soldatoj). La numeralaj substantivoj havas du
signifojn: ili estas nomoj de ciferoj (4 = kvaro) aŭ montras grupojn
(kvaro da homoj = kvaropo da homoj).
Rigardu la uzon de DA kaj de la akuzativo en
la jenaj ekzemploj: Da ĉevaloj ili havis 739 = Ĉevalojn ili havis
739. Da
ni estis kvin = Ni estis kvin. Mi havas sescent mil kronojn. Ŝi havas
ses milionojn da kronoj. Jen kuŝas ses milionoj kaj ses miloj da
kronoj = Jen kuŝas ses milionoj ses mil kronoj. Li havas ses milionojn
kaj ses milojn da kronoj = Li havas ses milionojn ses mil kronojn
(du akuzativoj!). Da fratoj li havis du = Fratojn li havis du = Li
havis du fratojn (Sed ne: Li havis du da fratoj!). Oni ŝtelis 2
000 000 da kronoj. Oni ŝtelis 2 300 000 kronojn.
La akuzativo de substantivoj ne malaperas, se
prepozicioj rilatas ne al la substantivo, sed al la numeralo: La
koncerto daŭris tri horojn. La koncerto daŭris ĉirkaŭ tri horojn =
La koncerto daŭris horojn ĉirkaŭ tri. La vino kuŝis ok ĝis naŭ
jarojn. Ili sendis kontraŭ ni inter cent kaj ducent soldatojn. Sed:
Oni konstruis barilojn ĉirkaŭ tri ĝardenoj (= ĉirkaŭ
ĝardenoj, kiuj estis tri).
Ĉe la grandaj numeraloj atentu, ke diversaj
landoj uzas diferencajn sistemojn. La angla-germana sistemo: 106 miliono,
109 miliardo, 1012 biliono, 1018 triliono, 1024
kvadriliono, 1030 kvintiliono ktp. En la
usona-franca-itala sistemo: 106 miliono, 109 biliono,
1012 triliono, 1015 kvadriliono, 1018 kvintiliono
ktp. Aperis provo formi Esperantan sistemon: 106 miliono, 109 miliardo,
1012 duiliono, 1015 duiliardo, 1018 triiliono,
1021 triiliardo, 1024 kvariliono, 1027 kvariliardo,
1030 kviniliono, 1033 kviniliardo
ktp. La sufikso -iliono montras la potencon de miliono (triiliono =
miliono3 = 1018), la sufikso -iliardo signifas mil -ilionojn
(triiliardo = 103 . miliono3 = 1021). La eksponenton oni elkalkulas
facile: dekduiliono (12 x 6 = 72) = 1072. dekduiliardo (12 x 6 + 3 =75)
= 1075.
5.5.2. Ordaj numeraloj. La ordaj
numeraloj estas formataj el la bazaj per la adjektiva finaĵo -a: deka,
dek-sepa, tricent-kvindek-oka ktp. Per la adverba finaĵo -e eblas
krei numeralajn adverbojn: unue, dek-kvare, tricent-kvine ktp.
La ordaj numeraloj estas uzataj precipe por
montri horon kaj daton: Kioma
horo estas? Estas la tria horo kaj kvindek minutoj. = Kioma estas?
Estas la tria kaj kvindek. Mi venos je la kvara. - Estas la sesa de
oktobro. (Se mankas la verbo "estas", oni uzas la akuzativon.) Mi
venos la sesan de novembro. Prago, la kvaran de majo. (Eblas skribi
nur ciferon, araban aŭ romanan, kun la finaĵo -a, kiu povas, sed ne
bezonas esti apartigita per dividstreko: la 6-an de oktobro, la 6an
de oktobro, Karolo la IV-a, sur la 33a paĝo ktp.
5.5.3. Multiplikaj numeraloj. |